Mặt tối của cuộc cách mạng trí tuệ nhân tạo (AI) đã giáng một đòn nặng nề vào thị trường việc làm của giới trẻ. Trong khi những cử nhân mới tốt nghiệp sau nhiều năm miệt mài trên giảng đường và mơ ước về những công việc chuyên môn đang phải đối mặt với “vực thẳm việc làm” khốc liệt, thì những người trẻ không có bằng đại học lại đang trải qua thời kỳ khởi sắc hiếm thấy, tập trung chủ yếu ở các ngành kỹ thuật hiện trường và dịch vụ. Cơ cấu cung - cầu của thị trường lao động dường như đang bị lung lay tận gốc rễ xoay quanh hai trục chính: việc ứng dụng AI và tình trạng già hóa dân số.
Tạp chí kinh tế The Wall Street Journal (WSJ) hôm ngày 6 đã dẫn phân tích mới nhất từ Viện Nghiên cứu Burning Glass để làm nổi bật hiện tượng phân cực tỷ lệ thất nghiệp theo trình độ học vấn ở độ tuổi thanh niên từ 22 đến 34 tuổi.
Theo kết quả phân tích, tính đến tháng 7 năm nay, tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên tốt nghiệp đại học trong độ tuổi 22–34 đã tăng vọt lên mức cao nhất trong khoảng 20 năm qua, chỉ xếp sau giai đoạn ngay sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 và đỉnh điểm của đại dịch COVID-19 năm 2020. Ngược lại, tỷ lệ thất nghiệp của nhóm thanh niên không có bằng đại học (tốt nghiệp THPT trở xuống) cùng độ tuổi lại duy trì ở mức thấp kỷ lục trong lịch sử, tạo nên sự tương phản rõ rệt.
Nguyên nhân chính dẫn đến hiện tượng kỳ lạ này được cho là do “AI thay thế công việc văn phòng”. Các chương trình AI bắt đầu xử lý nhanh và chính xác hơn nhiều các công việc văn phòng cấp cơ bản như sắp xếp dữ liệu, soạn thảo văn bản và phân tích sơ bộ—vốn trước đây được các doanh nghiệp giao cho cử nhân mới ra trường. Do đó, các công ty đang cắt giảm mạnh hoặc thậm chí xóa bỏ hoàn toàn việc tuyển dụng nhân sự mới tốt nghiệp đại học. Cử nhân đại học tốt nghiệp ồ ạt qua từng năm, nhưng “cánh cửa văn phòng” để họ bước vào dường như đã bị AI khóa chặt.
■ Tình hình thị trường lao động theo trình độ học vấn của thanh niên 22–34 tuổi
[Thanh niên tốt nghiệp đại học (Cử nhân)]
- Ngành nghề chính: Nhân viên văn phòng, IT cơ bản, vị trí khởi đầu ngành tài chính - chuyên môn
- Thực trạng hiện tại: Phổ cập công nghệ AI khiến công việc văn phòng cấp sơ cấp biến mất → Khó khăn tìm việc ngày càng trầm trọng
- Tỷ lệ thất nghiệp: Ở mức cao nhất trong 20 năm qua (ngoại trừ thời kỳ khủng hoảng tài chính và đại dịch)
[Thanh niên không có bằng đại học (Tốt nghiệp THPT trở xuống)]
- Ngành nghề chính: Xây dựng, sản xuất, ăn uống - lưu trú, dịch vụ hiện trường
- Thực trạng hiện tại: Thế hệ Baby Boomer nghỉ hưu + chuộng lao động trực tiếp → Tình trạng thiếu hụt lao động gia tăng
- Tỷ lệ thất nghiệp: Duy trì ở mức thấp hiếm thấy so với quá khứ
Trái lại, những công việc hiện trường đòi hỏi vận động thể chất hoặc tiếp xúc trực tiếp với con người đang thu hút mạnh mẽ những người trẻ không có bằng đại học. Lượng lớn lao động lành nghề thuộc thế hệ Baby Boomer lớn tuổi rời khỏi vị trí để nghỉ hưu đã để lại khoảng trống mà AI hay robot chưa thể lập tức thay thế, khiến giá trị và thu nhập của nhân lực kỹ thuật hiện trường ngày càng tăng cao.
Đặc biệt, đà tăng trưởng tuyển dụng thể hiện rõ nét trong các ngành dịch vụ trực tiếp như xây dựng, sản xuất, ẩm thực và lưu trú. Theo báo cáo việc làm tháng 8 do Cục Thống kê Lao động Mỹ (BLS) công bố, số việc làm trong lĩnh vực dịch vụ ăn uống đã tăng vọt tới 59.000 vị trí chỉ trong vòng một tháng. Thị trường đang vận hành theo cơ chế dòng tiền đổ về và việc làm gia tăng ở những lĩnh vực đòi hỏi “hơi ấm con người” cùng “lao động thể chất thực tế”—những yếu tố mà AI không thể thay thế.
Các chuyên gia lao động cảnh báo rằng sự biến động sâu sắc của thị trường việc làm này có thể không dừng lại ở một hiện tượng ngắn hạn. Việc sự biến mất của các công việc chuyên môn cấp khởi đầu sẽ kéo dài, hay sự phát triển của ngành chế tạo robot rốt cuộc cũng sẽ tự động hóa cả các ngành sản xuất và dịch vụ, vẫn là điều khó đoán định.
Các chuyên gia khuyên những người trẻ vừa tốt nghiệp đại học cần có sự điều chỉnh mang tính chiến lược, thay vì khư khư giữ mức kỳ vọng mang tính “tháp ngà”. Một nhà kinh tế học lao động nhận định: "Những người tìm việc có bằng cử nhân không nên chỉ cố bám lấy các công việc văn phòng truyền thống ở các đô thị lớn, mà cần chủ động mở rộng tầm nhìn sang các khu vực địa phương vẫn còn nhu cầu tuyển dụng dồi dào hoặc các vị trí quản lý hiện trường mang tính tích hợp".